Guémara
La Guemara soulève une autre difficulté : mais s'il n'a pas oublié l'essence du Chabbat, et qu'il sait qu'aujourd'hui c'est Chabbat, quelle serait la halakha ? Assurément, il serait passible [d'un sacrifice] pour chacune des mélakhot [travaux] interdites. S'il en est ainsi, au lieu d'enseigner la halakha : « celui qui sait que c'est Chabbat et accomplit de nombreuses mélakhot durant plusieurs Chabbatot est passible [d'un sacrifice] pour chacune des mélakhot », que la michna enseigne plutôt la halakha : « celui qui connaît l'essence du Chabbat est passible pour chacune des mélakhot qu'il accomplit » — et a fortiori celui qui est conscient qu'aujourd'hui c'est Chabbat serait passible pour chaque mélakha. Plutôt, lorsque notre michna parle d'oubli, elle vise un cas où il a [d'abord] connu [le Chabbat] et l'a finalement oublié. Et le cas décrit par Rav et Chmouel a lui aussi le même statut légal que celui qui a connu et a finalement oublié. Et cela fut énoncé ainsi : ce sont Rav et Chmouel qui ont tous deux dit : même un enfant capturé [et élevé] parmi les goyim [les non-Juifs] et un converti qui s'est converti [tout en vivant] parmi les goyim ont le même statut légal que celui qui a connu et a finalement oublié, et ils sont passibles d'apporter un sacrifice expiatoire ['hatat] pour leur transgression involontaire, bien qu'ils n'aient jamais appris l'existence du Chabbat.
אֲבָל לֹא שְׁכֵחָהּ, מַאי — חַיָּיב עַל כׇּל מְלָאכָה וּמְלָאכָה? אַדְּתָנֵי הַיּוֹדֵעַ שֶׁהוּא שַׁבָּת וְעָשָׂה מְלָאכוֹת הַרְבֵּה בְּשַׁבָּתוֹת הַרְבֵּה חַיָּיב עַל כׇּל מְלָאכָה וּמְלָאכָה, לִיתְנֵי ״הַיּוֹדֵעַ עִיקַּר שַׁבָּת״, וְכׇל שֶׁכֵּן הָא! אֶלָּא, מַתְנִיתִין כְּשֶׁהִכִּיר וּלְבַסּוֹף שָׁכַח, וּדְרַב וּשְׁמוּאֵל נָמֵי כְּהִכִּיר וּלְבַסּוֹף שָׁכַח דָּמֵי. וְהָכִי אִיתְּמַר: רַב וּשְׁמוּאֵל דְּאָמְרִי תַּרְוַיְיהוּ אֲפִילּוּ תִּינוֹק שֶׁנִּשְׁבָּה בֵּין הַגּוֹיִם וְגֵר שֶׁנִּתְגַּיֵּיר לְבֵין הַגּוֹיִם — כְּהִכִּיר וּלְבַסּוֹף שָׁכַח דָּמֵי, וְחַיָּיב.
Et ce sont Rabbi Yo'hanan et Rabbi Chimon ben Lakich qui ont tous deux dit : il n'est passible d'apporter un sacrifice expiatoire que dans le cas précis où il a connu l'essence du Chabbat et l'a finalement oubliée. En revanche, un enfant capturé parmi les goyim et un converti qui s'est converti parmi les goyim sont exempts d'apporter un sacrifice expiatoire. Ils ont le statut légal de celui qui a accompli la mélakha interdite par contrainte [anous, circonstances échappant à son contrôle]. La Guemara soulève une objection à partir de ce qui fut enseigné dans une baraïta : ils ont énoncé un grand principe concernant les halakhot du Chabbat : celui qui oublie l'essence du Chabbat — c'est-à-dire celui qui ignore qu'il existe une mitsva de Chabbat dans la Torah — et accomplit de nombreuses mélakhot interdites durant plusieurs Chabbatot, n'est passible que d'un seul sacrifice expiatoire. Comment cela ? Dans le cas d'un enfant capturé parmi les goyim, et d'un converti qui s'est converti parmi les goyim et qui ne connaît pas l'essence du Chabbat ; et s'il a accompli de nombreuses mélakhot interdites durant plusieurs Chabbatot, il n'est passible que d'un seul sacrifice expiatoire pour toutes ses transgressions involontaires. Et il est passible d'un seul sacrifice expiatoire pour tout le sang qu'il a mangé par mégarde avant d'apprendre l'interdit ; et d'un seul sacrifice expiatoire pour toute la graisse interdite ['helev] qu'il a mangée ; et d'un seul pour toute l'idolâtrie ['avoda zara] qu'il a servie. Et Mounbaz, l'un des Sages, le déclare exempt d'apporter le moindre sacrifice.
וְרַבִּי יוֹחָנָן וְרַבִּי שִׁמְעוֹן בֶּן לָקִישׁ דְּאָמְרִי תַּרְוַיְיהוּ: דַּוְקָא הִכִּיר וּלְבַסּוֹף שָׁכַח — אֲבָל תִּינוֹק שֶׁנִּשְׁבָּה בֵּין הַגּוֹיִם וְגֵר שֶׁנִּתְגַּיֵּיר לְבֵין הַגּוֹיִם — פָּטוּר. מֵיתִיבִי: כְּלָל גָּדוֹל אָמְרוּ בַּשַּׁבָּת: כׇּל הַשּׁוֹכֵחַ עִיקַּר שַׁבָּת, וְעָשָׂה מְלָאכוֹת הַרְבֵּה בְּשַׁבָּתוֹת הַרְבֵּה — אֵינוֹ חַיָּיב אֶלָּא אַחַת. כֵּיצַד? — תִּינוֹק שֶׁנִּשְׁבָּה לְבֵין הַגּוֹיִם, וְגֵר שֶׁנִּתְגַּיֵּיר בֵּין הַגּוֹיִם, וְעָשָׂה מְלָאכוֹת הַרְבֵּה בְּשַׁבָּתוֹת הַרְבֵּה — אֵינוֹ חַיָּיב אֶלָּא חַטָּאת אַחַת. וְחַיָּיב עַל הַדָּם אַחַת, וְעַל הַחֵלֶב אַחַת, וְעַל עֲבוֹדָה זָרָה אַחַת, וּמוֹנְבַּז פּוֹטֵר.
Et voici comment Mounbaz argumenta devant Rabbi Akiva : puisque celui qui commet une transgression intentionnellement [mézid] est appelé « pécheur » [dans la Torah] et que celui qui commet une transgression par mégarde [chogueg] est [lui aussi] appelé « pécheur » — de même que celui qui commet la transgression intentionnellement n'est passible de châtiment que dans un cas où il avait une connaissance préalable [de l'interdit], de même celui qui commet la transgression par mégarde n'est passible d'apporter un sacrifice expiatoire que dans un cas où il avait une connaissance préalable. En revanche, l'acte de celui qui n'avait aucune connaissance préalable n'est pas considéré comme involontaire [chogueg] ; il a plutôt le même statut légal qu'un acte accompli par contrainte [anous], et il est totalement exempt. Rabbi Akiva lui dit : je vais développer ta formulation et pousser ton raisonnement jusqu'à sa conclusion logique, et ainsi en éprouver la validité. S'il en est ainsi, de même que celui qui commet la transgression intentionnellement n'est passible de châtiment que dans un cas où il avait la conscience qu'il péchait au moment où il a accompli l'acte, de même, concernant celui qui commet la transgression par mégarde, dis [donc] qu'il n'est passible d'apporter un sacrifice expiatoire que dans un cas où il avait la conscience qu'il péchait au moment où il a accompli l'acte. Si tel est le cas, ce n'est plus une transgression involontaire.
וְכָךְ הָיָה מוֹנְבַּז דָּן לִפְנֵי רַבִּי עֲקִיבָא: הוֹאִיל וּמֵזִיד קָרוּי ״חוֹטֵא״ וְשׁוֹגֵג קָרוּי ״חוֹטֵא״, מָה מֵזִיד שֶׁהָיְתָה לוֹ יְדִיעָה — אַף שׁוֹגֵג שֶׁהָיְתָה לוֹ יְדִיעָה. אָמַר לוֹ רַבִּי עֲקִיבָא, הֲרֵינִי מוֹסִיף עַל דְּבָרֶיךָ: אִי מָה מֵזִיד שֶׁהָיְתָה הַיְּדִיעָה בִּשְׁעַת מַעֲשֶׂה — אַף שׁוֹגֵג שֶׁהָיְתָה לוֹ יְדִיעָה בִּשְׁעַת מַעֲשֶׂה!
Mounbaz lui dit : oui, il n'y a là rien d'inhabituel. À mon avis c'est exact, et a fortiori maintenant que tu as développé ma formulation. [La conscience au moment où l'on accomplit l'acte est l'un des critères de ma définition d'une transgression involontaire, comme cela sera expliqué plus bas.] Rabbi Akiva lui dit : selon ta formulation, puisque tout en accomplissant l'acte il est conscient que c'est interdit, son acte n'est pas appelé involontaire [chogueg] ; il s'agit plutôt d'une transgression pleinement intentionnelle [mézid].
אָמַר לוֹ: הֵן, וְכׇל שֶׁכֵּן שֶׁהוֹסַפְתָּ. אָמַר לוֹ: לִדְבָרֶיךָ, אֵין זֶה קָרוּי שׁוֹגֵג אֶלָּא מֵזִיד.
Pour revenir à notre sujet : en tout cas, comme exemple de celui qui a oublié l'essence du Chabbat, il fut enseigné : « comment cela ? Un enfant capturé… ». Soit, selon l'avis de Rav et Chmouel cela se comprend bien, car ils considèrent le statut légal d'un enfant capturé comme équivalent à celui de quiconque a involontairement oublié l'essence du Chabbat. Mais selon l'avis de Rabbi Yo'hanan et de Rabbi Chimon ben Lakich, qui considèrent le statut légal d'un enfant capturé comme équivalent à celui de quiconque a commis l'acte par contrainte [anous] et qui est donc exempt, c'est difficile, car [d'après la baraïta] il est passible d'apporter un sacrifice expiatoire selon l'avis des Sages. Rabbi Yo'hanan et Rabbi Chimon ben Lakich pourraient te répondre : n'y a-t-il pas l'avis de Mounbaz qui le déclare exempt dans ce cas ? Nous avons énoncé notre avis conformément à l'avis de Mounbaz.
קָתָנֵי מִיהָא ״כֵּיצַד תִּינוֹק״. בִּשְׁלָמָא לְרַב וּשְׁמוּאֵל נִיחָא. אֶלָּא לְרַבִּי יוֹחָנָן וּלְרַבִּי שִׁמְעוֹן בֶּן לָקִישׁ, קַשְׁיָא! אָמְרִי לָךְ רַבִּי יוֹחָנָן וְרֵישׁ לָקִישׁ: לָא מִי אִיכָּא מוֹנְבַּז דְּפָטַר? אֲנַן דְּאָמְרִינַן כְּמוֹנְבַּז.
La Guemara demande : quelle est la raison [le fondement] de l'avis de Mounbaz ? Est-ce fondé entièrement sur le fait que la Torah désigne les pécheurs — tant l'intentionnel que l'involontaire — comme « pécheurs » ? La Guemara explique que la source de l'avis de Mounbaz est ce qui est écrit : « Pour l'indigène d'entre les enfants d'Israël, et pour l'étranger qui réside parmi eux, il y aura une seule loi pour vous, pour celui qui agit par mégarde » (Bamidbar 15, 29), et, juxtaposé à ce verset, il est écrit : « Et la personne qui agit la main levée [délibérément], qu'elle soit indigène ou étrangère, c'est l'Éternel qu'elle blasphème, et cette âme sera retranchée du sein de son peuple » (Bamidbar 15, 30). La Torah juxtapose ainsi la transgression involontaire à la transgression intentionnelle : de même que celui qui commet la transgression intentionnellement n'est passible que dans un cas où il avait une connaissance préalable, de même celui qui commet la transgression par mégarde n'est passible que dans un cas où il avait une connaissance préalable.
מַאי טַעְמָא דְמוֹנְבַּז? דִּכְתִיב: ״תּוֹרָה אַחַת יִהְיֶה לָכֶם לָעֹשֶׂה בִּשְׁגָגָה״, וּסְמִיךְ לֵיהּ ״וְהַנֶּפֶשׁ אֲשֶׁר תַּעֲשֶׂה בְּיָד רָמָה״ — הִקִּישׁ שׁוֹגֵג לְמֵזִיד. מָה מֵזִיד שֶׁהָיְתָה לוֹ יְדִיעָה, אַף שׁוֹגֵג שֶׁהָיְתָה לוֹ יְדִיעָה.
La Guemara demande : et les Sages [Rabbanan], que font-ils de la juxtaposition tirée de ce verset, « une seule loi » ? La Guemara répond : ils en ont besoin pour ce que Rabbi Yehochoua ben Lévi enseigna à son fils. Il est écrit : « il y aura une seule loi pour vous, pour celui qui agit par mégarde ». Et il est écrit :
וְרַבָּנַן, הַאי ״תּוֹרָה אַחַת״ מַאי עָבְדִי לֵיהּ? מִיבְּעֵי לְהוּ לְכִדְמַקְרֵי לֵיהּ רַבִּי יְהוֹשֻׁעַ בֶּן לֵוִי לִבְרֵיהּ: ״תּוֹרָה אַחַת יִהְיֶה לָכֶם לָעֹשֶׂה בִּשְׁגָגָה״, וּכְתִיב:
Rachi
אבל לא שכחה - לעיקר שבת אלא ששכח שהיום שבת מאי:,חייב על כל אב מלאכה - דע"כ אי הוה סבירא ליה דאינו חייב אלא אחת לכל שבת ושבת הוה ליה למיכרך ולמיתני הכי מי שידע עיקר שבת ושכחה וכן היודע עיקר שבת ועשה מלאכות הרבה בשבתות הרבה חייב על כל שבת ושבת:,ליתני היודע עיקר שבת - דהוה שגגת שבת וזדון מלאכות הרבה חייב על כל מלאכה אע"ג דבכל שבת ליכא אלא חדא שגגה וכ"ש שגגת מלאכות וזדון שבת דאיכא שגגות הרבה:,כהכיר ולבסוף שכח דמי - ומתניתין איצטריך למינקט הכיר ולבסוף שכח דלא תימא חייב על כל שבת ושבת:
פטור - דקסברי רבי יוחנן ור"ל אומר מותר אנוס הוא ולא שגגה היא:,וחייב על הדם - שאכל כל ימיו אחת וכן על כל דבר כרת שבתורה:
מזיד קרוי חוטא - דכתיב (ויקרא ה׳:א׳) בשבועת העדות נפש כי תחטא ושמעה וגומר ולא כתיב ביה ונעלם:,הריני מוסיף על דבריך - כלומר אם כך באת לדרוש ג"ש ללמד שוגג ממזיד בא ואוסיף גם אני על דבריך עוד ובה תראה אם יעמדו דבריך:,אף שוגג שהיתה לו ידיעה בשעת מעשה - תחייבהו גם בזו חטאת:
כ"ש שהוספת - על דברי והרי אתה מסייעני וגם בזו אני אומר שהוא חייב ולקמן מפרש במאי שגג:
קתני מיהא - רישא תינוק שנשבה לבין הנכרים חייב:,בשלמא לרב ושמואל ניחא - דאינהו נמי מחייבי ואיכא לאוקמי דהוא הדין להכיר ולבסוף שכח כי מתניתין וברייתא דקתני תינוק היא גופא איצטריך לאשמעינן פלוגתא דמונבז ורבנן:
מאי טעמא דמונבז - אבנין אב ודאי לא סמיך למיעבד שוגג דומיא דמזיד דהאי שוגג חילוף דמזיד וליכא לדמויינהו דהאי חייב והאי פטור:,מקיש שוגג - לענין חטאת למזיד לענין כרת ואף על גב דלא דמי ע"כ הקישן הכתוב:
ורבנן - הך הקישא בעיא לכדרבי יהושע ב"ל:,תורה אחת יהיה לכם - גבי קרבן ע"ז כתיב בפרשת שלח לך אנשים:
Tossafot
אבל לא שכחה מאי חייב על כל מלאכה ומלאכה - תימה לר"י מנא ליה למידק הכי אימא דלא שכחה נמי אינו חייב על כל מלאכה ומלאכה אלא על כל שבת ושבת כמו בהכיר ולבסוף שכח ותנא הכיר ולבסוף שכח וכ"ש הא כדפרי' ומה שפי' בקונטרס דדייק דחייב על כל מלאכה ומלאכה מדלא כייל להו אהדדי מי שידע עיקר שבת ושכחה והיודע עיקר שבת חייב על כל שבת ושבת דהוה משמע דוקא על כל שבת ושבת ולא על כל מלאכה אין נראה לר"י דא"כ היכי פריך לעיל לתני הכיר ולבסוף שכח וכל שכן הא דמשמע דהא לא איצטריך למיתני והא נמי איצטריך לאשמעינן דאינו חייב על כל מלאכה ומלאכה ונראה לר"י דלעיל דקאמר ליתני הכיר ולבסוף שכח וכ"ש הא לא בעי למימר דלא ליתני' כלל במשנה אלא ה"פ מדקתני חייב על כל שבת ושבת ולא קתני אינו חייב אלא על כל שבת דהוה משמע ולא על כל מלאכה ומלאכה משמע דעיקר מתניתין חיובא אתא לאשמעינן דחייב על כל שבת ושבת ולא פטורא דאינו חייב על כל מלאכה ואם כן ליתני הכיר ולבסוף שכח דהוי רבותא טפי וכ"ש האי דחייב על כל שבת ולא הוה צריך למתנייה בהאי בבא אלא ה"ל למיתני בתר הכי בבבא אחריתי היודע עיקר שבת אינו חייב אלא על כל שבת ושבת לאשמעינן דאינו חייב על כל מלאכה והשתא דייק שפיר אבל לא שכחה מאי חייב על כל מלאכה ומלאכה מדלא תני בבבא אחריתי דאינו חייב אלא על כל שבת ושבת:,ליתני היודע עיקר שבת וכ"ש הא - תימה לר"י לרבא דאמר בכריתות בסוף פרק אמרו לו (כריתות דף טז:) דבזדון שבת ושגגת מלאכות לא מיחייב אכל שבת ושבת ודייק ממתניתין דהכא דלא קתני חייב על כל אב מלאכה ומלאכה של כל שבת ושבת ולדידיה היכי פריך הכא ליתני היודע עיקר שבת הא לא מצי למיתני הכי דאם כן הוה משמע דלא מיחייב היודע עיקר שבת אכל שבת ושבת ותירץ דהכי פריך דליתני היודע עיקר שבת דחייב אכל אב מלאכה של כל שבת ושבת ורשב"א מפרש דאי הוה תני בהדיא היודע עיקר שבת חייב על כל אב מלאכה ליכא למידק דלא מיחייב אכל שבת מדלא קתני חייב על כל אב מלאכה של כל שבת דלא צריך למיתני' דמרישא שמעינן ליה דקתני בהכיר ולבסוף שכח דחייב על כל שבת ושבת כ"ש יודע עיקר שבת כדאמר לעיל: ,וכ"ש האי - ה"נ לא בעי למימר דלא לתני' כלל במשנה דאם כן הוה אמינא דחייב נמי על כל שבת ושבת ואינו כן לרבה דכריתות אלא ליתני בבא אחריתי היודע שהוא שבת אינו חייב על כל שבת: ,כי הכיר ולבסוף שכח דמי - פירש בקונטרס דלהכי לא תנא במתניתין שכח מעיקרו דהיינו תינוק שנשבה דלא תימא דהכיר ולבסוף שכח חייב על כל שבת וקשה לר"י דמ"מ ליתנייה וליתני נמי בתר הכי הכיר ולבסוף שכח אינו חייב אלא אחת דכה"ג פריך לעיל ליתני הכיר ולבסוף שכח וכ"ש הא כדפרישית ונראה לר"י דודאי אי הוה תני חייב חטאת דהוה אתי לאשמעינן חיובא הוה שייך למיפרך דליתני תינוק שנשבה דהוי רבותא טפי אבל השתא דקתני אינו חייב אלא אחת דפטורה אתא לאשמעינן נקט הכיר ולבסוף שכח דהוי רבותא טפי ומיהו קשה לר"י דמ"מ ליתני תינוק שנשבה דלא נטעה לומר דפטור כרבי יוחנן וריש לקיש והדר ליתני הכיר ולבסוף שכח:
אבל תינוק שנשבה פטור - פירש בקונטרס דקסברי אומר מותר אנוס הוא ואין נראה דטעמייהו כמונבז כדאמר בסמוך וטעמא דמונבז מפרש לקמן דיליף מקרא והא דאמר בפ"ב דמכות (דף ז:) גבי גלות בשגגה פרט למזיד ומפרש (אביי) [צ"ל רבא] פרט לאומר מותר ופריך ליה (רבא) [צ"ל אביי] אומר מותר אנוס הוא לאו דוקא קאמר אנוס דבכל מקום מחייבין ליה אלא לגבי גלות דוקא ממעט (אביי) [צ"ל רבא] אומר מותר משום דטובא בשגגה כתיב התם דהא בפירקין מחייבי אומר מותר בע"ז ובחלב אע"ג דכתיב בהן בשגגה (ורבא) [צ"ל ואביי] פריך ליה אומר מותר אנוס הוא ולא הוה ליה למיתני בברייתא בשגגה פרט למזיד אלא פרט לאנוס דיותר דמי וקרוב לאנוס מלמזיד:,וחייב על הדם אחת - אע"ג דמילתא דפשיטא היא דאכל מה שאכל דם אינו חייב אלא אחת כיון שאין בדם חילוק איסור כמו שיש בשבת חילוק מלאכות וכל אדם נמי בלא תינוק שנשבה אכל דם ודם אינו חייב אלא אחת אלא אומר ר"י דמיירי דאפי' אכלן בכמה תמחויין דלר"י (לקמן שבת דף עא.) אדם אחר חייב על כל תמחוי אפי' בהעלם אחד ובתינוק שנשבה אינו חייב אלא אחד אך קשה לרשב"א דמאי איצטריך תו לאשמעינן ולמתני ועל החלב אחד:
כל שכן שהוספת - כדפירש בקונטרס דאף בזו מחייב ומחייב נמי כי ליכא ידיעה בשעת מעשה דהא רבי יוחנן וריש לקיש סברי כמונבז ומחייבי הכיר ולבסוף שכח ותניא נמי לקמן שגג בזה ובזה זהו שוגג האמור בתורה ומוקמינן לה כמונבז והיינו טעמא משום דסברא הוא דלא איתקש שוגג למזיד לאפוקי ליה ממשמעות שגגה דאדרבה שוגג משמע דלית ליה ידיעה בשעת מעשה ולא אתא היקשא אלא לחייב נמי כי אית ליה ידיעה בשעת מעשה ומיהו קשה לר"י דהא פטרי מהיקשא תינוק שנשבה מהאי טעמא נמי יפטור הכיר ולבסוף שכח:
Texte : Sefaria — William Davidson Edition - Vocalized Aramaic · traduction française de travail, à valider.