Guémara
La Guemara objecte : Apprenons du cas du bélier du naziréen que le goût d'une nourriture sacrée [qodachim] peut être annulé ! La Guemara explique : Le Miséricordieux [le Saint béni soit-Il] a révélé dans la Torah à propos de la 'hattat [offrande pour la faute] : « Tout ce qui touchera sa chair sera saint » (Vayiqra 6:20). Cela enseigne que le statut halakhique de toute nourriture qui touche et absorbe le goût d'une 'hattat devient identique à celui de la 'hattat elle-même : si la 'hattat est invalidée [passoul], cet aliment sera également invalidé, et si la 'hattat est valide [cachère], cet aliment pourra être consommé selon les stringences qui s'appliquent à une 'hattat.
וְלִיגְמַר מִינֵּיהּ? גַּלִּי רַחֲמָנָא גַּבֵּי חַטָּאת: ״כֹּל אֲשֶׁר יִגַּע בִּבְשָׂרָהּ יִקְדָּשׁ״, לִהְיוֹת כָּמוֹהָ – שֶׁאִם פְּסוּלָה תִּפָּסֵל, וְאִם כְּשֵׁרָה תֵּאָכֵל כֶּחָמוּר שֶׁבָּהּ.
La Guemara demande : Et qu'est-ce qui t'a conduit à dériver le principe [d'absence d'annulation pour les qodachim] de ce verset concernant la 'hattat ? Dérive-le plutôt de ce verset concernant l'avant-bras du bélier du naziréen [qui démontre que l'annulation est possible même pour des aliments sacrés] ! La Guemara répond : Le cas du bélier du naziréen est une nouveauté [chidouch], et l'on ne dérive pas de principes généraux à partir d'une nouveauté.
וּמַאי חָזֵית דְּגָמְרִינַן מֵהַאיְךְ, לִיגְמַר מֵהַאי? חִדּוּשׁ הוּא, וּמֵחִדּוּשׁ לָא גָּמְרִינַן.
La Guemara objecte : S'il en est ainsi, si le cas du bélier du naziréen n'est pas un précédent viable pour des principes halakhiques généraux, on ne devrait pas non plus apprendre de ce cas que lorsque de la nourriture interdite est mélangée avec de la nourriture permise d'une espèce différente, elle est annulée dans cent ou soixante fois son volume. La Guemara répond : Est-ce à dire que nous apprenons que la nourriture interdite est annulée dans soixante ou cent fois [comme une lenience] ? Nous ne l'apprenons qu'en tant que stringence ['houmra], car si ce n'était pas cette dérivation, on dirait que de par la loi de la Torah [mi-de'oraïta], la nourriture interdite est annulée dans un mélange où il y a une simple majorité [rouv] de nourriture permise.
אִי הָכִי, לְמֵאָה וְשִׁשִּׁים נָמֵי לָא לִיגְמַר? אַטּוּ אֲנַן לְקוּלָּא קָא גָמְרִינַן? לְחוּמְרָא קָא גָמְרִינַן, דְּמִדְּאוֹרָיְיתָא בְּרוּבָּא בָּטֵיל.
Ravina a proposé une autre explication du terme « voici » qui apparaît dans la baraïta à propos du bélier du naziréen : Cette limitation n'est nécessaire que pour [préciser la loi du] maqqom hata'kh [l'endroit de la coupure] — car il a été dit que dans le cas général [be'alma] où des aliments permis et interdits sont attachés et que l'on coupe la partie interdite de la partie permise, l'endroit de la coupure sur la partie permise est généralement interdit. Mais ici, dans le cas du bélier du naziréen, il est permis.
רָבִינָא אָמַר: לֹא נִצְרְכָה אֶלָּא לִמְקוֹם חֲתָךְ, דְּאָמַר: מְקוֹם חֲתָךְ בְּעָלְמָא אָסוּר, וְהָכָא שְׁרֵי.
Rav Dimi s'était assis et enseignait cette tradition halakhique [de Rav Chemouel bar Rav Yits'haq (98a), selon laquelle la nourriture interdite n'est annulée dans un mélange que s'il y a cent fois son volume de nourriture permise].
יָתֵיב רַב דִּימִי, וְקָאָמַר לַהּ לְהָא שְׁמַעְתָּא.
Abayé lui dit : Et est-il vrai que tous les aliments interdits de la Torah qui sont mélangés avec des aliments permis ne sont annulés que dans un mélange contenant cent fois leur volume d'aliments permis ? N'avons-nous pas appris dans une michna (Orla 2:6) : Pourquoi les Sages ont-ils dit que quiconque fait lever [une pâte non-sacrée] avec du levain de terouma, ou la parfume avec des épices de terouma, ou y mélange de la terouma — [rendant ainsi l'aliment interdit aux non-kohanim] — on [applique la règle de] stringence [le'ha'hmir] si l'espèce de terouma est mélangée avec de la nourriture non-sacrée de la même espèce. Mais la règle est tantôt d'être lenient, tantôt d'être stringent [le'haqel oule'ha'hmir] si l'espèce de terouma est mélangée avec de la nourriture non-sacrée d'une espèce différente.
אֲמַר לֵיהּ אַבָּיֵי: וְכׇל אִיסּוּרִין שֶׁבַּתּוֹרָה בְּמֵאָה? וְהָתְנַן: לָמָה אָמְרוּ כׇּל הַמְחַמֵּץ וּמְתַבֵּל וּמְדַמֵּעַ לְהַחְמִיר – מִין וּמִינוֹ, לְהָקֵל וּלְהַחְמִיר – מִין וְשֶׁאֵינוֹ מִינוֹ.
Et il est enseigné dans la clause suivante [michna Orla 2:7] : Quand dit-on que la règle est tantôt leniente tantôt stringente si l'on a mélangé une espèce de terouma avec de la nourriture non-sacrée d'une espèce différente ? Par exemple, dans un cas de fèves concassées de terouma [gericin] qui ont été cuites avec des lentilles non-sacrées [adachim] : s'il y a assez de fèves par rapport aux lentilles pour leur communiquer un goût, alors peu importe qu'il y ait ou non assez de lentilles pour annuler les fèves dans cent-et-un fois leur volume — le mélange entier est interdit à un non-kohen. S'il n'y a pas assez de fèves pour communiquer un goût aux lentilles, alors peu importe qu'il y ait ou non assez de lentilles pour annuler les fèves dans cent-et-un fois leur volume — le mélange est permis même à un non-kohen. [La michna dit donc que lorsqu'il n'y a pas cent-et-un fois, les fèves sont tout de même annulées.] Dans quelle quantité de lentilles les fèves sont-elles annulées ? N'est-ce pas dans soixante fois leur volume ? Cela contredit l'opinion de Rav Chemouel bar Rav Yits'haq [qui exige cent fois].
וְקָתָנֵי סֵיפָא לְהָקֵל וּלְהַחְמִיר מִין וְשֶׁאֵינוֹ מִינוֹ, כֵּיצַד? גְּרִיסִין שֶׁנִּתְבַּשְּׁלוּ עִם הָעֲדָשִׁים, אִם יֵשׁ בָּהֶם בְּנוֹתֵן טַעַם, בֵּין יֵשׁ בָּהֶן לְהַעֲלוֹת בְּמֵאָה וְאֶחָד, בֵּין אֵין בָּהֶן לְהַעֲלוֹת בְּמֵאָה וְאֶחָד – אָסוּר.
Traduction française en préparation — version anglaise (Steinsaltz) : Conversely, if there are not enough split beans of teruma to impart flavor to the lentils, then regardless of whether there are enough lentils to neutralize the split beans in one hundred and one times their volume, or whether there are not enough lentils to neutralize the split beans in one hundred and one times their volume, the mixture is permitted even to a non-priest.
אֵין בָּהֶן בְּנוֹתֵן טַעַם, בֵּין שֶׁיֵּשׁ בָּהֶן לְהַעֲלוֹת בְּמֵאָה וְאֶחָד, בֵּין אֵין בָּהֶן לְהַעֲלוֹת בְּמֵאָה וְאֶחָד – מוּתָּר.
Traduction française en préparation — version anglaise (Steinsaltz) : Abaye commented: When the mishna says that there are not enough lentils to neutralize the split beans in one hundred and one times their volume, and nevertheless if the split beans did not impart flavor to the lentils, the mixture is permitted, in what amount of lentils are the split beans nullified? Is it not that the split beans are permitted because they are mixed with sixty times their volume of non-sacred lentils? This contradicts the opinion of Rabbi Shmuel bar Rav Yitzḥak.
אֵין בָּהֶן לְהַעֲלוֹת בְּמֵאָה וְאֶחָד, אֶלָּא בְּמַאי? לָאו בְּשִׁשִּׁים?
Rachi
וליגמר מיניה - למשרי אף שאר קדשים בששים או מאה כגון נותר או פגול:,להיות כמוה - הנוגע בה ובלע ממנה:,שאם פסולה - היא יפסל הבולע:,ואם כשרה - היא תאכל זו כחמור שבחטאת שאפי' הן שלמים אסורין ליאכל אלא לזכרי כהונה ליום ולילה ולפנים מן הקלעים. ומהכא גמרינן לכל איסורי קדשים דלא בטלי לגמרי:
ליגמר מהאי - וליבטלו בק':,אלא חדוש הוא - ל"ג אלא:,חדוש הוא - כדפרישית דלכתחלה מבטלינן ליה ומייתינן ליה לידי כך בידים:
לא נצרכא - זהו:,אלא למקום חתך - דבעלמא בכל איסור והיתר המחוברים כגון הוציא העובר את ידו וכגון אבר המדולדל כולן אסורין כדאמרינן בבהמה המקשה (לעיל חולין דף סח:):
להא שמעתא - דרב שמואל בר רב יצחק:
למה אמרו - המחמץ לאיזו איסור אמרו לתרומה שהמחמץ חולין בשאור שלה או מתבל קדרה חולין בתבלי תרומה או מדמע ומבשל חולין ותרומה יחד שאנו הולכים אחריו להחמיר:,למין ומינו - אמרו כן דאזלינן ביה לחומרא כדקתני לקמיה:,ולמה אמרו להקל ולהחמיר - שפעמים להקל ופעמים להחמיר:,מין ושאינו מינו - על זה אמרו פעמים להקל ופעמים להחמיר:
גריסין - של פול דתרומה:,שנתבשלו עם עדשים - של חולין וטעמנום ויש בהם טעם תרומה בחולין אע"פ שיש בחולין מאה ואחד שתרומה דינה לבטל בכך דנפקא לן בספרי מקראי מכל חלבו את מקדשו ממנו שאם נפל בתוכו הרי הוא מקדשו ובתרומת מעשר משתעי קרא שהיא אחד ממאה וקאמר שאם חזרה לתוך התשעים ותשעה מקדשתן מכאן אמרו תרומה במאה עם האסור אסורה במאה והיא מותרת והכא כיון דנותנת טעם אע"פ שיש כאן היתר כדי לבטל איסור אסור דטעמא לא בטיל הרי להחמיר:
אין בהן בנותן טעם - אע"פ שאין כאן היתר כדי לבטל מותר דכי בעינן אחד ממאה היכא דאיסורא בעיניה הוא כגון חטין בחטין או כל דבר שלא נתבשל אבל הכא דליתיה בעיניה לא בעינן אחד ומאה הרי להקל אבל מין ומינו לעולם להחמיר כדאמרינן לקמן דלא מישתרי עד דאיכא תרתי לטיבותא אין נותן טעם ואחד ומאה:
קתני מיהא דכי לא יהיב טעמא לא בעינן מאה ואחד ובמאי בטיל לאו בששים אלמא ביטולא היכא דליכא טעמא בששים הוא:
Tossafot
גלי רחמנא גבי חטאת כו' - הקשה ר"ת דהאי קרא דחטאת מייתי הכא לטעם כעיקר ובפ' אלו עוברין (פסחים דף מה.) מוקי להיתר מצטרף לאיסור לכ"ע וטעם כעיקר מפיק ליה ממשרת ולר"ע מגיעולי עובדי כוכבים לכך נראה לר"ת דגרסינן הכא לא נצרכא אלא להיתר מצטרף לאיסור דבכל ענין התיר הכתוב ואפילו יש חצי זית בעין משמנונית של זרוע על חתיכת האיל שחוץ לרוטב ומיהו א"צ להגיה הספרים דאיכא למימר דנקט הדרשה הפשוטה דאי לאו קרא דמשרת ודגיעולי עובדי כוכבים דאתו לטעם כעיקר הוה מוקמי קרא דחטאת לטעם כעיקר ולא להיתר מצטרף לאיסור וכי האי גוונא איכא בכמה דוכתין ועוד י"ל דסוגיא דהכא אתיא כי סוגיא דנזיר פ' שלשה מינין (נזיר דף לז:) דגרסינן התם ורבנן תיפוק להו דהיתר מצטרף לאיסור מחטאת ומשני התם נמי לטעם כעיקר הוא דאתא ואע"ג דמשרת נמי אתי לטעם כעיקר מצרך צריכי דאי כתב רחמנא חטאת הוה אמינא נזיר לא אתי מיניה דנזיר מקדשים לא ילפינן ואי כתב רחמנא נזיר הוה אמינא חטאת מנזיר לא ילפינן דחמיר איסורו דאפי' חרצן אסיר ליה:,תאכל כחמור שבה - רבינו חננאל גריס תאכל כחמור שבהן משמע דאיכא חומרא בשלמים דליכא בחטאת כגון שבשל שלמים דאתמול בקדירה דחטאת דהיום דרמינן עלייהו חומרא דחטאת לאסור לזרים לנשים ולעבדים וחומרא דשלמים שאין נאכלין אלא עד הלילה וחטאת של היום זמן אכילתה עד למחר:
לא נצרכא אלא למקום חתך - דבעלמא אסור כגון שהוציא העובר את ידו לחוץ דנפקא לן בפ' בהמה המקשה (לעיל חולין דף סח:) דמקום חתך אסור מדאצטריך פרסה החזיר אכול מקום חתך מכלל דאי לא החזירה אסור ונראה דשאר קדשים כגון חזה ושוק ואימורין שרי נמי מקום חתך שלהם דהא לא אשכחן קרא בזרוע בשלה יותר מבשאר קדשים ואי ילפי בהו מעובר דאסור מקום חתך בזרוע בשלה נמי ליתסר אלא בכולן לא אסר הכתוב מקום חתך דזרוע בשלה וחזה ושוק ואימורים צוה הכתוב להסיר ולא מקום חתך והא דקאמר הכא דבעלמא אסור היינו באבר שיצא לחוץ והכא שרי בכל הקדשים ולכך לא פריך הכא מאי חזית דגמרת כו' כדפריך אאינך:
אין בהם בנותן טעם אע"פ שאין בהן כדי להעלות מותר - פי' בקונטרס וכי בעינן מאה ואחד היינו היכא דאיסור בעיניה אבל הכא דליתיה בעיניה לא בעינן מאה ואחד אלמא צ"ל לפירושו דהכא מיירי כגון שהסיר הגריסים מתוך העדשים דאז אי אפשר להסירם שאינו מכירן ואיכא ממשות האיסור היה צריך מאה ואחד וקשה לפירושו אמאי נקט רישא שאור של חטים שנפל לתוך עיסה של חטין דהוי מין במינו אפי' בשלא במינו נמי בעינן מאה ואחד היכא דאיתיה לאיסור בעיניה וי"ל דנקט מין במינו דאפילו הסיר אחרי כן השאור בעינן מאה ואחד לבטל אבל שלא במינו לא בעינן ונראה דא"צ לדחוק כן דשאינו מינו בטל בששים כשאר איסורין אפילו איתיה לאיסורא בעיניה כיון דאינו מכירו ובמינו הוא דבעינן מאה ואחד דהא דדרשינן בספרי את מקדשו ממנו ממנו שנפל לתוכו הרי הוא מקדשו במינו כתיב:
אלא במאי לאו בששים - וא"ת הא דבטל הכא בששים היינו דטעמיה כהן ואפי' בפחות היה בטל אי טעמיה כהן ואין נותן טעם ולא כמו שפירש בקונטרס לעיל אבל בסתמא בעינן מאה ואחד לבטלה דהא רישא נמי דקתני אם יש בהן בנותן טעם אסור אפי' יש בהן להעלות במאה ואחד על כרחך איירי בטעמיה כהן וי"ל דממשנה יתירה דייק דבסיפא הוה ליה למיתני אין בהן בנותן טעם מותר ותו לא ושפיר ידעינן דאבין יש לו להעלות במאה ואחד ובין אין לו להעלות במאה ואחד דארישא קאי אלא להכי הדר תנא לאשמועינן דבבציר ממאה ואחד יש שיעור לבטל נתינת טעם:
Texte : Sefaria — William Davidson Edition - Vocalized Aramaic · traduction française de travail, à valider.